چرا زمین لرزه پایتخت را باید جدی گرفت؟/ زلزله تهران باعث تخلیه انرژی زمین شد
وقوع ۸ زمینلرزه پیاپی در تهران (پردیس) با لرزش اصلی ۴.۶ ریشتری دیشب پایتخت را لرزاند. وقوع یک سلسله زمینلرزه پیاپی در تهران که کانون آن در حوالی پردیس گزارش شده است شامگاه سهشنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ بخشهای گستردهای از پایتخت و مناطق همجوار در استانهای تهران و مازندران را به لرزه درآورد.
این تکانهای متوالی در تهران، ابتدا با یک لرزش کوچک به بزرگی ۳.۴ ریشتر در ساعت ۲۰:۴۱ آغاز شد اما در ساعت ۲۳:۴۶، با زلزله نسبتاً شدید ۴.۶ ریشتری پایتخت در عمق ۱۰ کیلومتری زمین به اوج خود رسید و با چندین پسلرزه دیگر تا بامداد چهارشنبه تداوم یافت. این زلزله تهران بهویژه در بخشهای وسیعی از شرق و شمال پایتخت، ورامین، پاکدشت و کرج کاملاً احساس شد.
به گزارش تسنیم، وقوع این زمینلرزه پایتخت، همزمان با وزش طوفان شدید ۵۵ کیلومتر بر ساعتی در تهران و قطعی برق در برخی مناطق پایتخت همراه شد.
در پی این زلزله نسبتاً شدید تهران، بسیاری از شهروندان سراسیمه از خانهها خارج شده و شب را در فضاهای باز سپری کردند. خوشبختانه بنا برگزارش رسمی سازمان آتشنشانی تهران، اورژانس و جمعیت هلالاحمر، این زلزله هیچگونه خسارت جانی یا مالی مستقیمی در پایتخت بر جای نگذاشته و در حال حاضر تمامی نیروهای امدادی و ایستگاههای آتشنشانی تهران در آمادهباش صددرصدی قرار دارند.
زلزله دیشب تهران به روایت آمار؛ ساعت وقوع، عمق و بزرگی لرزهها
تحلیل ساختاری و آماری دادههای استخراجشده از پایگاه داده مرکز لرزهنگاری کشوری و مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، وقوع یک خوشه لرزهای متراکم (Seismic Swarm) یا توالی "پیشلرزه-لرزش اصلی-پسلرزه" را در پهنه ساختاری پردیس تثبیت میکند.
بررسی ساعتهای ثبتشده برای این ۸ زلزله در تصویر سایت دانشگاه تهران نشان میدهد که زمانها بر اساس ساعت هماهنگ جهانی (UTC) نوشته شدهاند. برای تبدیل آنها به وقت رسمی ایران، کافی است ۳ ساعت و نیم به این زمانها اضافه کنیم؛ با این کار، ساعت وقوع زلزلهها دقیقاً با اخبار و گزارشهای میدانی دیشب هماهنگ میشود.
این زنجیره زلزلهها، با لرزش اصلی و شدیدتر به بزرگی M_w=۴.۶ در اواخر شب سهشنبه ۲۲ اردیبهشت آغاز شد و در ادامه، پسلرزههای متوالی برای جابهجایی و آرام شدن لایههای درونی زمین، تا بامداد چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت ادامه پیدا کرد.
جدول زیر کاتالوگ بازسازیشده و دقیق زمینلرزههای ثبتشده در این بازه زمانی را همراه با تبدیل زمان جهانی به زمان رسمی ایران نمایش میدهد:
تحلیل توزیع عمقی رویدادها نشان میدهد که کل این خوشه لرزهای در عمقهای کم پوسته بین ۸ تا ۱۰ کیلومتری رخ داده است. این عمق کم، عامل اصلی بالا بودن شدت لرزشهای احساسشده در سطح زمین و گستردگی شعاع احساس آن در مراکز استانها و شهرهای اقماری پایتخت نظیر کرج، ورامین، پاکدشت و شهرقدس بوده است.
اما شاید بپرسید چرا در اخبار اولیه، بزرگی زلزله تهران ۳.۴ ریشتر اعلام شد و بعد مرکز لرزهنگاری آن را به ۴.۶ ریشتر افزایش داد؟ این اختلاف به این دلیل است که دستگاههای خودکار در همان لحظه اول زلزله، براساس امواج سطحی زمین یک تخمین اولیه و سریع میزنند که رقم ۳.۴ ریشتر را نشان میداد.
اما دقایقی بعد، با رسیدن امواج عمیقتر زمین به ایستگاههای لرزهنگاری دورتر و محاسبه دقیقتر توسط کارشناسان، مشخص شد که بزرگی واقعی زلزله دیشب تهران ۴.۶ ریشتر بوده است و به همین دلیل رقم اولیه اصلاح شد.
گسل «مشا» چگونه پایتخت را تهدید میکند؟
منطقه شرق تهران و شهرهای پردیس، بومهن و رودهن در یکی از فعالترین و خطرناکترین بخشهای زمینساختی رشتهکوه البرز قرار گرفتهاند. عامل اصلی زلزلههای این منطقه، فعالیت گسل «مُشا» است که با طولی بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتر، فعالترین گسل جنوب البرز به شمار میرود و توانایی ایجاد زلزلههای بسیار شدیدی در حد بالای ۷ ریشتر را دارد.
تاریخ نشان میدهد که در سال ۱۸۳۰ میلادی، زلزله وحشتناکی به بزرگی تخمینی ۷.۱ ریشتر به دلیل حرکت همین گسل رخ داد و مناطق دماوند، شمیرانات و شرق تهران را کاملاً ویران کرد. اکنون با گذشت نزدیک به ۱۹۶ سال از آن زلزله و تجمع مداوم فشار در اعماق زمین، این گسل در وضعیت بحرانی و آماده انفجار انرژی قرار گرفته است.
چیزی که وضعیت پردیس را بسیار پیچیدهتر و خطرناکتر میکند، رسیدن انتهای شرقی «گسل شمال تهران» به «گسل مشا» در فاصله ۱۰ کیلومتری شمال پردیس (حوالی روستای کلان لواسانات) است. این محل برخورد، یک «گره تکتونیکی» (Tectonic Knot) یا زون تلاقی را به وجود آورده است.
گره تکتونیکی چیست؟
در اصطلاح زمینشناسی، وقتی دو یا چند گسل بزرگ، فعال و اصلی در مسیر خود به یکدیگر برخورد کرده و متقاطع میشوند، یک گره تکتونیکی شکل میگیرد.
این نقطه تلاقی درست مانند یک مَفصل یا پیچ محکم، مانع حرکت آزادانه لایههای زمین میشود. در نتیجه، فشارهای عظیمی که ناشی از حرکت صفحات زمین است، در این نقطه قفل شده و تمرکز تنش و فشار در آن به حداکثر میزان ممکن میرسد.
به دلیل همین تجمع فوقالعاده فشار، این نقطه براساس تحقیقات ۵۰ سال اخیر، فعالترین زون لرزهای استان تهران است و بیشترین تعداد زلزلههای کوچک و خوشهای در آن رخ میدهد.
علاوه بر فشارهای حرکت زمین، یک عامل دیگر نیز این گسلها را تحریک میکند؛ حرکت مواد مذاب (ماگما) در زیر قله آتشفشانی دماوند باعث تغییر فشار مایعات و آبهای زیرزمینی در میان سنگها میشود. این تغییر فشار، اصطکاک سنگهای گسل را کاهش داده و روند آزاد شدن ناگهانی انرژی را سریعتر میکند.
در نهایت، وقوع زلزلههای پیدرپی اخیر با بزرگی بین ۲ تا ۴.۶ ریشتر در این گره تکتونیکی، اگرچه بخش کوچکی از انرژی انباشتهشده را تخلیه میکند، اما از نظر علم زمینشناسی میتواند نشانهای از بیدار شدن این گسل خفته و پیشدرآمدی برای یک گسیختگی و زلزله بزرگتر در آینده باشد.
کالبدشکافی مخاطرات جانبی زلزله تهران
مخاطرات ناشی از سلسله زمینلرزههای پردیس تنها به شتاب مبنای طرح در سنگکف محدود نمیشود، بلکه بارگذاری شدید جمعیتی و ویژگیهای زمینشناسی سطحی منطقه، ابعاد ریسک کالبدی را به طور چشمگیری افزایش داده است.
دشت پردیس عمدتاً از رسوبات آبرفتی ناهمگن و نیمهتراکم تشکیل شده است. این ساختار سطحی سست مسبب بروز پدیده «اثر ساختگاهی» (Site Effect) است که با کاهش سرعت امواج برشی ژئوفیزیکی، دامنه و شتاب افقی تکانها را در سطح زمین بزرگنمایی میکند و دلیل اصلی احساس شدید لرزشها توسط ساکنان فازهای مختلف شهری پردیس بر همین مبنا استوار است.
آسیبپذیری کالبدی منطقه با ساختوسازهای مسکونی گسترده، بهویژه پروژههای بلندمرتبه مسکن مهر در فازهای مختلف و توسعه شهری در ارتفاعات و دامنههای تند همبستگی مستقیم دارد. این سازهها به دلیل استقرار در حریم نزدیک گسل (Near-field Zone) در معرض شتابهای قائم بسیار شدید ناشی از زلزلههای با عمق کم قرار دارند که پایداری پی و اجزای سازهای آنها را به چالش میکشد.
از سوی دیگر، پایداری شیبها و مخاطرات ژئوتکنیکی ثانویه در امتداد شریانهای حیاتی پهنه شرق تهران یک تهدید جدی به شمار میرود. محور مواصلاتی تهران-پردیس به دلیل برشهای مهندسی ترانشهها، عبور از زونهای خردشده تکتونیکی و حساسیت بالا به بارندگیهای بهاری، به شدت مستعد رانش زمین و زمینلغزشهای ناگهانی است.
تکانهای ناشی از هجوم لرزهای اخیر، پایداری برشی این دامنهها را فرسوده کرده و ریسک انسداد شریانهای مواصلاتی پایتخت به شرق کشور را در صورت وقوع رویدادی بزرگتر بالا برده است.
همافزایی مخاطرات چندگانه و تحلیل عملکرد مدیریت بحران
یکی از شاخصترین ابعاد بحران لرزهای ۲۲ اردیبهشت، تلاقی و همافزایی آن با پدیدههای حاد جوی در سطح استان تهران بود که ارزیابی خطرپذیری را وارد فاز ریسکهای چندگانه (Multi-hazard Risks) نمود.
همزمان با آغاز نخستین تکانهای لرزهای، جبهه هوایی ناپایداری منجر به وقوع طوفانی شدید با سرعت ۵۵ کیلومتر بر ساعت همراه با گرد و خاک غلیظ در پایتخت و نواحی شرقی شد که قطع گسترده شبکه توزیع برق در شهرستان دماوند و مناطقی از تهران نظیر خیابان ولیعصر را رقم زد.
ستاد مدیریت بحران شهرستان پردیس و ۱۳۸ ایستگاه آتشنشانی تهران بلافاصله به حالت آمادهباش صددرصدی درآمدند و اکیپهای ارزیاب عملیاتی را به مناطق کانونی اعزام کردند.
زلزلههای پیدرپی دیشب تهران یک هشدار به ما داد که باید هرچه زودتر خود را برای حوادث احتمالی و بزرگتر کاملاً آماده کنیم. با توجه به اینکه گسلهای خطرناک شرق پایتخت فعال هستند و فشار زیادی در اعماق آنها جمع شده است، باید اقدامات حیاتی را در سه سطح مختلف انجام دهیم:
۱. اولین و مهمترین کار این است که دستگاههای زلزلهنگاری و شتابنگاری پیشرفتهتری در مناطق شرقی تهران نصب شوند تا کوچکترین تکانهای لایههای زمین و حتی تغییرات درونی آتشفشان دماوند را به صورت لحظهای و آنلاین گزارش کنند.
۲. باید تمام برجها و مجتمعهای مسکونی پرجمعیت در شرق پایتخت از نظر مهندسی و میزان مقاومت در برابر تکانهای شدید افقی و عمودی زلزله دوباره ارزیابی شوند. همچنین، کوهها و دامنههای اطراف جادههای اصلی (مانند جاده تهران-پردیس) باید با روشهای مهندسی محکم شوند تا بر اثر زلزله یا بارانهای بهاری ریزش نکنند و راههای ارتباطی پایتخت بسته نشود.
۳. سیستمهای توزیع برق و انرژی پایتخت باید به گونهای تقویت شوند که همزمان با طوفان یا زلزله به سادگی قطع نشوند و شهر در تاریکی فرو نرود. علاوه بر این، باید مکانهای امن و مجهزی برای اسکان اضطراری مردم در نزدیکی محل زندگیشان ساخته شود تا در صورت بروز بحران، مردم فضایی امن برای پناه گرفتن داشته باشند و امدادرسانی به بهترین شکل مدیریت شود.
مقام مسئول وزارت راه گفت: زلزله تهران باعث تخلیه انرژی زمین شد که میتواند مانع وقوع زلزلههای بزرگتر شود.
علی بیتاللهی رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازیدرباره زلزله شب گذشته، سهشنبهشب، تهران اظهار کرد: ساعت ۲۰ و ۴۱ دقیقه دقیقه دیشب ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ اولین رخداد لرزهای بهعنوان یک پیشلرزه با بزرگای ۳.۴ در محدوده ۸کیلومتری شمال پردیس، بومهن و همچنین رودهن رخ داد که این کانونها در محدوده جمعیتی قرار دارند.
وی ادامه داد: در ادامه زلزله اصلی بهنظر من با بزرگی ۴.۶ حدود ۳ ساعت بعد در ساعت ۲۳:۴۶ دقیقه رخ میدهد.
وی افزود: پس از آن نیز ۶ رخداد لرزهای دیگر با فواصل حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه ثبت شده است، آخرین پسلرزه نیز با بزرگی ۳.۱ در حدود ساعت ۳:۳۰ بامداد امروز ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ به وقوع پیوست.
مقام مسئول وزارت راه و شهرسازی افزود: بر اساس گزارش مرکز لرزهنگاری و بررسیهایی که انجام شده است، این روند یک الگوی نسبتاً نرمال لرزهای است که با یک پیشلرزه آغاز میشود و با مجموعهای از پسلرزههای کوچکتر پایان مییابد، این موضوع نشان میدهد احتمال وقوع زلزله بزرگتر بسیار کم و ناچیز است، چراکه این پسلرزهها بیانگر رهایی تدریجی تنشهای باقیمانده در زمین هستند.
بیتاللهی تصریح کرد: در زلزلههای بزرگ مانند رودبار، بم و کرمانشاه معمولاً پس از یک وقفه چندساعته، زلزله بزرگتری ثبت میشود، اما در این مورد توالی پسلرزهها احتمال وقوع زلزله بزرگتر را بهمراتب کاهش میدهد.
وی گفت: محدوده رخداد این زلزله در محل تلاقی گسل شمال تهران با گسل مشاء، در حوالی روستای ایرا در شرق تهران قرار دارد. کانون این زمینلرزه حدود ۴۰ کیلومتر با مرکز شهر تهران فاصله دارد؛ بنابراین این رخداد در شرق پایتخت و خارج از محدوده مرکزی شهر بوده است.
رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه زون رخداد زلزله محل تلاقی گسل شمال تهران با گسل مشاء است، افزود: این زون لرزهای ذاتاً فعال است و زمینلرزههای متعددی در آن و اطراف آن رخ میدهد، این ناحیه بهسمت دماوند از نظر لرزهخیزی فعالتر از محدوده شهر تهران است و در مناطق ۲۲گانه پایتخت نیز رخداد لرزهای شدید بسیار نادر است.
بیتاللهی ادامه داد: این زمینلرزه رخدادی عجیب و غیرمنتظره نبوده است و زون شرق تهران بهعنوان یک ناحیه فعال لرزهای شناخته میشود. آخرین زلزله مخرب تاریخی تهران نیز مربوط به سال ۱۸۳۰ میلادی و در حدود ۶۰کیلومتری همین ناحیه و در محدوده دماوند بوده است.
بیتاللهی اضافه کرد: این حقایق نشان میدهد منطقه، یک پهنه فعال لرزهخیز با سرشت طبیعی زلزلهخیزی است و این رخدادها بخشی از رفتار طبیعی زمین محسوب میشوند. این زلزلهها تا حدی موجب تخلیه انرژی ذخیرهشده در زمین میشوند و میتوانند از وقوع زلزلههای بزرگتر جلوگیری کنند.
انتهای پیام/